Kaunos Kaya Mezarları Yakından: Nasıl Oyuldular, Kimler İçindi?

Tekneden bakınca kaya mezarları kayalıkta bir sıra küçük tapınak gibi okunuyor. Karşı yakadaki yoldan yukarı yürüyünce yanılsama işe yarar biçimde bozuluyor: artık manzara değil, taş işçiliği oluyorlar; alet izleriyle, hatalarıyla ve işi yarıda bırakılmış bir mezarla.

Bu sayfa manzaranın değil nesnenin kendisi hakkında: kim oydu, nasıl, hangi sırayla ve bir mezar neden tapınağa benziyor?

Tapınak değil, tapınak cephesi

Büyük mezarların her biri doğrudan canlı kayaya oyulmuş bir tapınak cephesi: iki ya da dört sütun, üstlerinde kare blok dizisi ve en tepede üçgen alınlık. Sütunların arkasında bina diye bir şey yok; yalnızca bir odaya açılan kapı var.

Üslup Yunan dünyasının İon tapınaklarını kopyalıyor ve asıl mesele bu. Bunu yaptırabilen bir Karia ailesi, Yunanca konuşulan Akdeniz’deki yerini anlatıyordu.

Genellikle MÖ 4. yüzyıla tarihleniyorlar; Kaunos’a tiyatrosunu veren dönemle aynı. Kentin kendisi çok daha eski, mezarlar varlıklı geç klasik evreye ait.

Likya değil, Karia

Yerel ad Likya kaya mezarları ve rehber kitapların çoğu bunu izlemiş. Oysa Kaunos, Likya sınırındaki bir Karia kentiydi ve tapınak cepheli tip bu sınırın iki yakasında ortak.

Etiket tam yanlış değil ama gevşek. Doğru cümle şu: bunlar Likya’da da kullanılan bir üslupta yapılmış Karia mezarları.

Ayrım, bu kıyıda başka yerlerde Likya lahitlerini gördüğünüzde önem kazanıyor. Onlar ayaklar üzerinde duran serbest taş sandıklar. Bunlar ise bir duvara oyulmuş mimari.

Yarım kalmış mezar ve öğrettiği

En büyük mezarın altında ve yanında hiç tamamlanmamış bir tane var. Dış hat kabaca çıkarılmış, kapı açılmış, sütunlar hiç yontulmamış. Orada, yarım hâlde, göz önünde duruyor.

O tek yarım yüz bütün yöntemi açıklıyor. Taşçılar tepeden başlamış, bir çalışma sekisi açmış, önce alınlık ve frizi yontmuş, sonra aşağı doğru inmiş. Böyle çalışınca iskele sorunu da yok: üstünde durduğunuz kaya, henüz kesmediğiniz kaya.

Tamamlanmış mezarların neden bu kadar keskin durduğunu da açıklıyor. Üstteki her şey, alttaki hiçbir şeye dokunulmadan bitirilmiş; yani bitmiş işin üzerinden uzanmak hiç gerekmemiş.

Kapının arkasında ne var?

Cephenin arkasında sade, dikdörtgen bir oda var; genellikle yanlara oyulmuş taş sekilerle. Bunlar aile mezarları: tekrar açılıp yeniden kullanılmak üzere yapılmışlar.

İçeride tırmanmaya değer bir bezeme yok; zaten kimse tırmanmıyor: odalar ziyarete uzun zamandır kapalı. Yoldan içine bakabildikleriniz, kayanın aşağısındaki küçük ve sade niş mezarlar.

Taşınabilir ne varsa çok önce alınmış. Buradaki mezar soygunu modern bir hikâye değil; bu odaların çoğu antik çağda boşaltılmış.

Kimsenin fotoğrafını çekmediği küçük mezarlar

Kayalık bir anıt değil, kademeli bir mezarlık. Ünlü sıra onun pahalı üst satırı; çevresindeki ve altındaki kaya sıradan gömülerle dolu.

• Baş hizasında kayaya oyulmuş, cephesi hiç olmayan sade dikdörtgen nişler.
• Alınlık yerine düz beşik çatılı ev tipi mezarlar.
• Yarım gibi duran kaba açıklıklar; gerçekten yarımlar: aynı mezarlığın ucuz ucu.
• Kapı çerçevesi yontulmuş ama içi zar zor oyulmuş birkaç oda.

Gerçekte ne kadar yaklaşılabiliyor?

Alet izlerini görecek kadar; daha fazlası yok. Kaunos ören yerindeki yol kayalığın altından geçiyor ve cephelere dik açıyla yukarı bakma imkânı veriyor; oyma işçiliği için en iyi açı bu.

Mezarlara ulaşmak, içine girmek ya da sekiye tırmanmak mümkün değil. Koruma altındalar, kaya gevşek ve düşüş gerçek.

Nehirden kompozisyonu, yoldan ayrıntıyı alıyorsunuz. Taş işçiliğini önemseyen ikisini de yapmalı; ziyaretçilerin atladığı yarı da yürüyüş olanı.

Alttan fotoğraf çekmek

• Sabah gidin. Kayalık kabaca doğuya bakıyor, cepheler erken saatte aydınlanıyor; öğleden sonra düz ve gri kalıyorlar.
• Yoldan çekin, yoldan inmeyin. Fazladan iki metre hiçbir şey kazandırmıyor, zemin de gevşek.
• Ölçek için kadraja bir ağaç ya da insan katın. Yoksa friz bina değil maket gibi okunuyor.
• Zoom ya da telefonun telefoto kamerası burada Dalyan’ın her yerinden daha çok işe yarıyor.
• Tamamlanmışlardan önce yarım kalmış mezarı arayın. Kimsenin eve götürmediği kare o.

Neden hâlâ oradalar?

Çünkü kayanın parçasılar. Bu kadar işlek bir kıyıda bu yaşta serbest duran bir anıt, yüzyıllar önce yapı taşı için sökülürdü; kayalığa oyulmuş bir cepheyi sökmeye ise değmiyor.

Bugün de onları aynı mantık koruyor. Çalınacak bir şey ve yürünecek bir yer olmadığı için ören yerinin asıl işi, mezarları korumaktan çok insanları alttaki gevşek zeminden uzak tutmak.

Bir kasaba iskelesinden bakınca ilk gördüğünüz şeyin iki bin beş yüz yıllık bir mezar cepheleri sırası olmasının sebebi bu; geri döndüğünüzde de orada olacak olmasının sebebi aynı.