Kaunos’un Tarihi: Denizin Terk Ettiği Liman Kenti

Kaunos işleyen bir limandı. Bugün sazlık ve tarla olan yerde gemiler bağlanıyor, kent de geçen malı vergilendiriyordu. Bugün deniz yaklaşık dört kilometre uzakta ve eski liman, bir kum bariyerinin arkasında kalmış bir göl.

Buranın bütün tarihi bu tek olguda. Geri kalan her şey — tiyatro, mezarlar, sırttaki surlar — su hâlâ oradayken geçen yüzyıllarda oldu.

Kaunoslular kimdi?

MÖ 5. yüzyılda yazan Herodot, Kaunosluların yerli Karialılar olduğunu ama buna rağmen Girit’ten geldiklerinde ısrar ettiklerini söylüyor. Dillerinin ve göreneklerinin komşularından ayrı olduğunu da not ediyor.

Yunanların anlattığı kuruluş hikâyesi bir aile trajedisi: Miletos’un oğlu Kaunos, ikiz kız kardeşi Byblis kendisine âşık olduğu için evden ayrılıp buraya bir kent kurmuş. Kayıt değil efsane; ama yerleşimi daha geniş bir Yunan dünyasına bağlıyor.

Arkeoloji buradaki yerleşimi bunların hepsinden çok daha geriye götürüyor; izler MÖ 10. yüzyıla, muhtemelen daha öncesine uzanıyor. İçinde yürüdüğünüz kent, çok daha eski bir yerin geç klasik ve Roma dönemi hâli.

Kapanabilen bir liman

Coğrafyacı Strabon, Kaunos’un bir tersanesi ve kapanabilen bir limanı olduğunu yazıyor. Bu ayrıntı önemli: kapanabilen liman hem savunulabilir hem vergilendirilebilir demek.

Kent, bu kıyıdaki trafiğin geçmek zorunda olduğu yerdeydi. Tuzlanmış balık, incir ve köle ihraç ediyor, demirlemeyi kullanma ayrıcalığı için de ücret alıyordu.

Kayalığa tapınak cepheleri oydurtan zenginlik bu konumdan geliyordu. Kaunos hiçbir zaman büyük bir kent olmadı; iyi yerleştirilmiş bir kentti.

Hastalıklı olma namı

Antik yazarlar Kaunosluları sağlıksız ve soluk benizli diye anlatıyor; Türkçede yaşayan deyiş onları yeşil benizli diye tarif ediyor. Limanın çevresindeki bataklıklar sıtmalıydı ve kent bununla yaşadı.

Bir ziyaretçinin bir Kaunosluya kasabanızın rengi hastalıklı demesi ve hiç değilse incirimiz bol cevabını alması anlatılır. Gerçekten yaşanmış olmaktan çok esprili bir anlatı; ama şaka ancak nam gerçekse işliyor.

Sıtma bu deltada yirminci yüzyılın epey içine kadar ciddi bir sorun olarak kaldı ve 1940’ların sonundaki sivrisinek mücadelesiyle kırıldı. Kenti zengin eden bataklık onu hasta da ediyordu; bu bir benzetme değil.

Liman nasıl öldü?

Demirlemeyi işe yarar kılan nehir, onu alüvyonla besleyen nehirle aynıydı. Her taşkın tepelerden tortu getirdi, körfez sığlaştı, kıyı çizgisi dışarı doğru sürüklendi.

Roma ve Bizans dönemlerine gelindiğinde sorun limanın sürekli bakım istemesine yol açacak kadar ağırdı. Sonunda bakılacak liman kalmadı; yalnızca büyüyen bir kum bariyeriyle denizden kesilmiş bir lagün kaldı.

O kum bariyeri İztuzu Plajı. Bugün bir teknenin içinden geçtiği delta, kentin boğulmuş ekonomisinin sazlığa ve dalyanlara dönüşmüş hâli.

Kentten uzun yaşayan balıkçılık

Dalyan adı bir balık tuzağı anlamına geliyor: gölle deniz arasında hareket eden balığı yakalamak için bir kanalın enine kurulan kazık ve huni dizisi. Antik Kaunos’u besleyen kaynak da aynıydı.

Kefal ve levrek bu yolculuğu yapıyor ve tuzak düzeni burada çok uzun zamandır işletiliyor. Kasaba adını teknikten aldı, tersi değil.

Yani kent bir harabe, sanayi değil. Kaunos’un sahip olduğu her şeyin içinde hâlâ çalışan kısım balıkçılık.

Ne zaman, ne kazıldı?

Sistemli kazı 1966’da Prof. Dr. Baki Öğün başkanlığında başladı ve o günden beri sürüyor. Tiyatro, hamam, teras yapıları ve sur hattının geniş bölümleri açıldı ve incelendi.

Ören yerinde bulunan yazıtlar özellikle değerli; liman gümrüğü düzenlemelerine ilişkin malzeme de bunların arasında. Küçük bir kent için Kaunos epey belge üretti.

Çalışma devam ediyor; bir Türkiye kazısının normal hâli bu. İçinde yürüdüğünüz şey bitmiş bir sergi değil, süren bir çalışma.

Kısa zaman çizelgesi

• MÖ 10. yüzyıl ve öncesi: tepede yerleşim.
• MÖ 5. yüzyıl: Kaunos bilinen bir Karia kenti; Herodot halkını yazıyor.
• MÖ 4. yüzyıl: tiyatro ve büyük kaya mezarları oyuluyor.
• Roma dönemi: hamamlar, teras yapıları, süren ticaret, süren dolma.
• Bizans dönemi: küçülen liman, bir kilise, sonra gerileme.
• 1966: modern kazılar başlıyor.
• 1988: delta ve İztuzu özel çevre koruma bölgesi ilan ediliyor.

Gitmeden önce bilmeye neden değer?

Çünkü ören yeri bunsuz anlam taşımıyor. Ovanın üstündeki bir yamaçta tiyatro bir tuhaflıktır; yok olmuş bir limanın üstündeki tiyatro ise bir açıklamadır.

Akropolde durup güneye bakın; tarih önünüze serilmiş hâlde: körfez, bariyer, dört kilometre geri itilmiş deniz. Okumak için levhaya gerek yok.

Mezarların suya bakmasının sebebi de aynı. Gemiyle gelenlerin görmesi için yapılmışlardı ve sahnede eksik olan tek şey gemiler.