De geschiedenis van Kaunos: een havenstad waar de zee van wegliep

Kaunos was een werkende haven. Schepen meerden af waar nu riet en velden liggen, en de stad belastte wat er passeerde. Vandaag ligt de zee zo’n vier kilometer verderop en is de oude haven een meer achter een zandbank.

In dat ene feit zit de hele geschiedenis van de plek. Al het andere — het theater, de graven, de muren op de kam — gebeurde in de eeuwen dat het water er nog was.

Wie de Kauniërs waren

Herodotus, schrijvend in de vijfde eeuw voor Christus, noemt de Kauniërs inheemse Kariërs die toch volhielden dat ze van Kreta kwamen. Hij merkt ook op dat taal en gebruiken hen van hun buren onderscheidden.

Het Griekse stichtingsverhaal is een familietragedie: Kaunos, zoon van Miletos, verliet zijn huis omdat zijn tweelingzus Byblis van hem hield, en stichtte hier een stad. Het is een legende, geen bron, maar het verbond de plek met een bredere Griekse wereld.

De archeologie duwt de bewoning veel verder terug, met sporen tot ongeveer de tiende eeuw voor Christus en waarschijnlijk eerder. De stad waar je doorheen loopt is de laatklassieke en Romeinse versie van een veel oudere plek.

Een haven die je kon sluiten

De geograaf Strabo beschrijft bij Kaunos een scheepswerf en een haven die kon worden afgesloten. Dat detail telt: een afsluitbare haven is verdedigbaar en tegelijk belastbaar.

De stad lag waar het verkeer langs deze kust wel langs moest. Ze voerde gezouten vis, vijgen en slaven uit en liet zich betalen voor het recht de ankerplaats te gebruiken.

De rijkdom die tempelgevels in een wand liet hakken kwam uit die ligging. Kaunos was nooit een grote stad; het was een goed gelegen stad.

De reputatie van ziekte

Antieke auteurs beschrijven de Kauniërs als ongezond en vaal; de uitdrukking die in het Turks voortleeft noemt hen groenbleek. De moerassen rond de haven waren malariagebied en de stad leefde ermee.

Er wordt verteld hoe een bezoeker tegen een Kauniër zei dat zijn stad er ziek uitzag, en te horen kreeg dat er in elk geval geen gebrek aan vijgen was. De anekdote is scherper dan betrouwbaar, maar de grap werkt alleen als de reputatie echt was.

Malaria bleef in deze delta tot ver in de twintigste eeuw een serieus probleem en werd pas gebroken door muggenbestrijding eind jaren veertig. Het moeras dat de stad rijk maakte, maakte haar ook ziek, en dat is geen beeldspraak.

Hoe de haven stierf

De rivier die de ankerplaats bruikbaar maakte, voedde haar tegelijk met slib. Elke overstroming bracht sediment uit de heuvels, de baai verondiepte en de kustlijn kroop naar buiten.

In de Romeinse en Byzantijnse tijd was het probleem zo groot dat de haven voortdurend werk vroeg. Uiteindelijk viel er geen haven meer te onderhouden, alleen nog een lagune die door een groeiende zandbank van zee was afgesloten.

Die zandbank is het strand van Iztuzu. De delta waar vandaag een boot doorheen vaart, is de verdronken economie van de stad, omgezet in riet en visfuiken.

De visserij die de stad overleefde

Het woord dalyan betekent visweer: een rij palen en trechtervallen dwars door een geul, die vis vangt die tussen meer en zee trekt. Dezelfde bron voedde het antieke Kaunos.

Harder en zeebaars maken die tocht, en het vallensysteem wordt hier al heel lang bediend. Het dorp ontleende zijn naam aan de techniek, niet andersom.

De stad is dus ruïne, het bedrijf niet. Van alles wat Kaunos had, is de visserij het deel dat nog draait.

Wat wanneer is opgegraven

Systematisch onderzoek begon in 1966 onder professor Baki Ögün en loopt nog steeds. Het theater, de baden, de terrasgebouwen en lange stukken stadsmuur zijn vrijgelegd en bestudeerd.

De hier gevonden inscripties zijn bijzonder waardevol, inclusief materiaal over de douaneregeling van de haven. Voor een kleine stad heeft Kaunos veel schriftelijk bewijs opgeleverd.

Het werk gaat door, wat de normale toestand van een Turkse opgraving is. Waar je doorheen loopt is onderzoek in uitvoering, geen afgeronde tentoonstelling.

Een korte tijdlijn

• Tiende eeuw voor Christus en eerder: bewoning op de heuvel.
• Vijfde eeuw voor Christus: Kaunos is een bekende Karische stad; Herodotus schrijft over de inwoners.
• Vierde eeuw voor Christus: het theater en de grote rotsgraven worden uitgehakt.
• Romeinse tijd: baden, terrasgebouwen, doorgaande handel en doorgaande verzanding.
• Byzantijnse tijd: een krimpende haven, een kerk, daarna verval.
• 1966: de moderne opgravingen beginnen.
• 1988: de delta en Iztuzu worden beschermd gebied.

Waarom je dit vooraf moet weten

Omdat de vindplaats er zonder niet van klopt. Een theater op een helling boven een vlakte is een curiositeit; een theater boven een verdwenen haven is een verklaring.

Ga op de akropolis staan en kijk naar het zuiden: de geschiedenis ligt voor je uitgespreid — de baai, de bank, de zee vier kilometer teruggedrongen. Daar is geen bordje voor nodig.

Om dezelfde reden kijken de graven naar het water. Ze waren bedoeld voor wie per schip aankwam, en de schepen zijn het enige dat in dit tafereel ontbreekt.