İztuzu Nasıl Kurtarıldı ve Onu Kim Kurtardı?

İztuzu, üzerinde otel olmayan, boyunca yol geçmeyen ve iki ucunda bir kafe ile bir araştırma istasyonundan başka yapı bulunmayan dört buçuk kilometrelik bir kum şeridi. Bir Türkiye kıyısında bu olağan değil ve kendiliğinden olmadı.

1987’de bu plaja büyük bir otel planlanmıştı. Yapılmamasının sebebi, birkaç yıl süren, beklenmedik bir avuç insanın dâhil olduğu ve bütün alanın koruma altına alınmasıyla biten bir kampanya.

Ne planlanmıştı?

Söz konusu yer, Akdeniz’in en önemli caretta caretta yuvalama plajlarından biri olan bir kum şeridiydi. Önerilen yatırım, yanında gelen altyapısıyla birlikte lüks bir oteldi.

Carettalar geceleri yuvalıyor, yavrular da en parlak ufka doğru yöneliyor. Yuvalama plajındaki aydınlık bir otel komşu değil, yerine geçen bir şey.

Planın onayı vardı. Bu, varsayımsal bir şeye karşı yürütülen bir söylenti kampanyası değildi; iş gerçekten ilerliyordu.

Kim durdurdu?

En çok anılan isim June Haimoff; bu kıyıya ilk kez 1970’lerin ortasında tekneyle gelen ve 1984’te Dalyan’a yerleşen İngiliz bir kadın. Yöre halkı ona Kaptan June dedi ve bu ad ömrünün sonuna kadar kaldı.

Yalnız değildi. Kampanya botanikçi ve yayıncı David Bellamy’yi, ayrıca Lily Venizelos, Peter Günther, Nergis Yazgan ve Keith Corbett gibi doğa korumacıları içine aldı; birlikte yerel bir imar tartışmasını uluslararası bir habere çevirdiler.

Belirleyici an, o dönem Doğal Hayatı Koruma Vakfı’nın başkanı olan Edinburgh Dükü’nün durdurma çağrısı yapmasıyla geldi. Yatırım askıya alındı ve 1988’de plaj ile ardındaki alan koruma bölgesi ilan edildi.

Burada koruma ne demek?

Bu kurallar, yazıya dökülmüş hâliyle o kampanyanın kendisi. Uymak bürokrasi değil; plajı bulduğunuz hâlde tutan şey.

• Plajda yapı yok ve boyunca yol yok.
• Yuvalama mevsiminde giriş 20.00-08.00 arası kapalı.
• İşaretli yuvalar sezon boyunca çitlenip izleniyor.
• Şemsiye ve şezlong yuvalama şeridinden uzakta, belirlenmiş alanlarla sınırlı.
• Araç yok, kum kazılmıyor ve gün sonunda hiçbir şey bırakılmıyor.

Bugün neler görülüyor?

Plajın kara yolu ucunda bir deniz kaplumbağası araştırma ve kurtarma merkezi var; yaralı hayvanlar orada tedavi ediliyor ve yapılan iş ziyaretçiye gösteriliyor.

June Haimoff’un eski ahşap plaj kulübesi İztuzu’ya geri getirildi ve bugün küçük bir bilgilendirme merkezi ve müze olarak kullanılıyor. Yapı mütevazı; içindeki hikâye değil.

Bir de plajın kendisi var ki asıl anıt o: birinin satmamaya karar verdiği dört buçuk kilometrelik kum.

Kısaca o kadın

June Haimoff 1922’de doğdu ve 2022’de, doksan dokuz yaşında öldü. Kırk yıla yakın süreyi Dalyan’da, çoğunu da bu mesele üzerinde geçirdi.

Adını taşıyan vakıf, koruma çalışmasını sürdürmek için 2011’de kuruldu; kendisi doksanlı yaşlarında hâlâ mücadele ediyordu.

Açıkça söylemekte fayda var: o kalan bir ziyaretçiydi, yerli değil; ve kampanya, Türkiyeli doğa korumacılar ve bilim insanları da içinde olduğu için kazandı. Bu cümlenin iki yarısı da önemli.

Bu neden bir tekne turu sayfasında?

Çünkü gündüz turu İztuzu’da bitiyor ve öğleden sonrayı iyi yapan şey, az kalsın hayatta kalamayacak olan şeyin ta kendisi.

Plajın nehir ucuna yanaşan her tekne bir koruma bölgesini kullanıyor ve kumdaki kurallar genel nezaketten değil, 1980’lerin sonundaki somut bir mücadeleden geliyor.

Bunu bilmek durağın hissini değiştiriyor. Boş bir plaj hoş; uğruna mücadele edilmiş boş bir plaj ilginç.

Bugün bir ziyaretçi ne yapabilir?

Bunların hiçbiri zahmetli değil. Plajın, olduğu şey olmaya devam etmek için istediği asgari karşılık.

1. İşaretli yuvalardan uzak durun ve köpekleri plaja hiç sokmayın.
2. Rüzgârda uçan küçük parçalar dâhil her çöpünüzü geri götürün.
3. Yuvalama mevsiminde karanlıktan sonra kumda ışık kullanmayın ve kapanışa uyun.
4. Fotoğraf için tekne ekibinden bir kaplumbağaya yaklaşmasını istemeyin.
5. Meraklıysanız kara yolu ucundaki bilgilendirme merkezine uğrayın. Neredeyse hiçbir şeye mal olmuyor ve çalışmayı destekliyor.

Olmayan ihtimal

Alternatifi dürüstçe hayal edin: nehir ucunda bir otel, kumulun boyunca ışıklar, kumun ardında bir yol ve baştan sona şezlong. Gayet iyi bir plaj tatil yeri olurdu ve bu kıyıda onlarcası var.

Bunun yerine, Akdeniz’de kalan son büyük yapılaşmamış yuvalama plajlarından biri var; yalnızca tekneyle ya da tek bir köşesine giden tek bir yolla ulaşılıyor.

Bir avuç insanın birkaç yılıyla satın aldığı şey bu ve tekneler nehirden aşağı indiğinde her öğleden sonra hâlâ orada.